İngilizce konuşma ve dinleme sınavı değerlendirme ölçeği: örnek dereceli puanlama anahtarı

Okullarda yabancı dil dersinin sınav puanı, yazılı sınavın %50'si, dinleme sınavının %25'i ve konuşma sınavının %25'i alınarak hesaplanır. Millî Eğitim Bakanlığının Yazılı ve Uygulamalı Sınavlar Yönergesi, dinleme ve konuşma sınavlarının ders öğretmenince ayrı ayrı puanlanmasını ve puanlamada dereceli puanlama anahtarı, dereceleme ölçeği ya da kontrol listesi kullanılmasını ister; ölçeğin içeriğini ise belirlemez.

Bu yazıda kuralların özeti, üç aracın farkı, Avrupa Konseyi'nin CEFR'da konuşmayı değerlendirmek için kullandığı ölçütlere dayanan örnek bir konuşma ölçeği ve dinleme için bir ölçek var. Ölçekler örnektir; uygulamalı sınavların şeklini okulun zümresi belirler.

MEB kuralları ne diyor?

Millî Eğitim Bakanlığı Ölçme ve Değerlendirme Yönetmeliği'ne (2023) göre yabancı dil derslerinin sınavları dinleme, konuşma, okuma ve yazma becerilerini ölçmek için yazılı ve uygulamalı olarak yapılır. Uygulamalı sınavların şeklini, sayısını ve süresini okulun zümresi belirler ve okul müdürü onaylar. Bakanlığın Yazılı ve Uygulamalı Sınavlar Kılavuzu bu sınavların nasıl yapılacağını ayrıntılandırır. Dinleme ve konuşma sınavları yazılı sınavdan önce ya da sonra yapılabilir. Konuşma sınavı belirli bir tarih aralığına bağlı kalmadan döneme yayılabilir; önceden haber verilerek ya da verilmeden, dersin bir bölümünde birkaç öğrenciyle ya da bütün bir derste yapılabilir.

Kılavuza göre konuşma sınavı karşılıklı konuşma, bir diyaloğu sürdürme, bir etkinlik için yapılan provalar, poster ve sunum gibi sınıf içi ve dışı birçok etkinlikte yapılabilir. Dikkat edilecek nokta, öğrencinin ölçme yapıldığını bilmesi ve not verilirken bir ölçek kullanılmasıdır.

Dinleme sınavında amaç, öğrencinin doğal konuşmalara ya da planlı bir dinleme metnine yönelik sorulara cevap vermesidir. Metin sınıfın durumuna göre birden fazla dinletilebilir ve soru kâğıdı dinlemeden önce ya da sonra verilebilir. Her iki sınavda da kılavuzun vurguladığı ilke aynıdır: amaç çok soru sormak değil, kazanımdaki beceriye sahip olup olmadığını ölçmektir.

Yönerge'ye göre sınavlar 100 tam puan üzerinden değerlendirilir; dinleme ve konuşma sınavları da 100 üzerinden ve ayrı ayrı puanlanır. Bu bilgiler 9 Ekim 2026'da Bakanlığın yayımladığı yönetmelik, yönerge ve kılavuz metinlerinden kontrol edildi; kurallar değişebileceği için sınavdan önce okulunuzun güncel kılavuzuna bakmak gerekir.

Kontrol listesi, dereceleme ölçeği, dereceli puanlama anahtarı: fark ne?

Üçü de Yönerge'de adı geçen araçlardır. Kontrol listesi bir davranışın olup olmadığını işaretler (“Kendini tanıttı: evet / hayır”); hızlıdır ama ne kadar iyi yapıldığını göstermez. Dereceleme ölçeği her ölçüt için bir derece verir (1'den 4'e gibi), ama derecelerin ne anlama geldiğini tek tek açıklamaz. Dereceli puanlama anahtarı (rubrik) ise her ölçütün her derecesini bir cümleyle tanımlar. Hazırlaması en uzun süren araç budur. Ama kılavuzun ölçekten beklediği iki şeye, nesnel puanlamaya ve öğrenciye geri bildirim vermeye, her derecesi tanımlı olduğu için en çok o hizmet eder. Kısa bir sınıf içi gözlem için kontrol listesi de yeterli olabilir.

Konuşma ölçeğinin ölçütleri nereden gelir?

Avrupa Konseyi'nin dil öğretimi için hazırladığı Ortak Avrupa Başvuru Metni (CEFR), konuşmayı değerlendirmek için beş niteliksel ölçüt kullanır: dil yelpazesi (range), doğruluk (accuracy), akıcılık (fluency), etkileşim (interaction) ve tutarlılık (coherence). 2020 tarihli tamamlayıcı cilt bunlara telaffuzu (phonology) ekler. Her ölçüt A1'den C2'ye kadar ayrı ayrı tanımlanır. Örneğin A2 düzeyindeki bir konuşmacının kelime gruplarını and, but ve because gibi basit bağlaçlarla bağladığı belirtilir. Konseyin tabloları izinsiz çoğaltılamadığı için aşağıdaki ölçekte yalnız ölçütler kullanıldı. Derece tanımları bu yazı için yazıldı.

İzmir Ölçme Değerlendirme Merkezi'nin örnek amaçlı yayımladığı taslak ölçekler de benzer bir yol izler ve konuşmayı ikiye ayırır. Karşılıklı konuşma (spoken interaction) ölçeğinde kelime bilgisi, dil kullanımı, anlaşılırlık, akıcılık ve telaffuz ölçütleri var. Sözlü sunum (spoken production) ölçeğinde sunuş, içerik ve düzen, dil kullanımı, net konuşma ve ses yüksekliği ölçütleri var. Bu ayrım yararlıdır. Bir diyalogda karşıdakine tepki vermek, bir sunumda ise konuşmayı düzenlemek önemlidir.

Örnek konuşma ölçeği: karşılıklı konuşma

Hiç cevap verilmeyen bir ölçüt için 0 puan verilir. Dereceler sınıfın hedef seviyesine göre okunur: 6. sınıftaki bir öğrencinin 20 puanlık konuşması ile 11. sınıftakinin 20 puanlık konuşması aynı dil düzeyinde değildir. Ölçüt, görevin o sınıf için beklenen düzeyine göre uygulanır. Görevler de seviyeye göre seçilir: A1'de kendini tanıtma, A2'de yol tarifi ya da bir alışveriş diyaloğu, B1'de bir deneyimi anlatıp plan yapma, B2'de bir konuda görüş savunma gibi.

Sözlü sunum için aynı ölçek kullanılabilir. Yalnız etkileşim ölçütünün yerine düzen ve sunuş (giriş, gelişme ve sonuç, bağlaçlar, notlara bakmadan dinleyiciye dönük konuşma) konur. Telaffuz ölçütünde sık görülen zorlukları öğrencilerle çalışmak için Türkçe konuşanlar için İngilizce telaffuz yazısı paylaşılabilir.

Dinleme sınavı için ölçek

Dinleme sınavında soruların çoğu doğru ya da yanlış cevaplanır; bunlar için bir cevap anahtarı yeterlidir. Ölçek ise cevabı öğrencinin kendisinin oluşturduğu görevlerde gerekir: dinlediğini kısaca anlatma, not alma ya da bir yönergeyi uygulama gibi. Böyle bir görev için üç ölçüt çoğu zaman yeterlidir.

Dinlemeyi ölçerken yazım ve dilbilgisi hatalarından puan kırmamak gerekir. Ölçülen beceri dinlemedir, yazma değil. Düşük seviyelerde açık uçlu cevapların Türkçe verilmesine izin vermek de dinlemeyi yazmadan ayırmanın bir yoludur. Öğrencilerin sınava hazırlanırken dinleme becerisini nasıl geliştirebileceği için İngilizce dinleme becerisi nasıl gelişir yazısı onlarla paylaşılabilir.

Sınavı uygularken

Kılavuz, öğrencinin ölçme yapıldığını bilmesini ister. Ölçeği sınavdan önce öğrencilerle paylaşmak bir adım daha ileri gider ve neye çalışacaklarını gösterir. Kalabalık sınıflarda konuşma sınavını döneme yaymak, ikili görevler kullanmak ve her derste birkaç öğrenciyi dinlemek kurallara uygun ve uygulanabilir bir yoldur. Aynı zümrede aynı görev ve aynı ölçek kullanılıyorsa, öğretmenlerin birkaç örnek konuşmayı birlikte puanlayıp sonuçları karşılaştırması puanların tutarlı olmasına yardım eder. Sınavdan sonra her öğrenciye ölçekteki derecesini ve bir sonraki adım için tek bir öneriyi vermek, kılavuzun ölçekten beklediği geri bildirimi sağlar.

Kaynaklar

Millî Eğitim Bakanlığı (2023). Ölçme ve Değerlendirme Yönetmeliği, madde 4 ve 5. · Millî Eğitim Bakanlığı (2023). Yazılı ve Uygulamalı Sınavlar Yönergesi, madde 6. https://odsgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2023_10/12115933_MEB_yazili_ve_uygulamali_sinavlar_yonergesi.pdf · Millî Eğitim Bakanlığı (2023). Yazılı ve Uygulamalı Sınavlar Kılavuzu, bölüm 11: Dinleme ve konuşma sınavları. https://www.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2023_12/28140049_Milli_Egitim_Bakanligi_Yazili_ve_Uygulamali_Sinavlar_Kilavuzu.pdf · İzmir Ölçme Değerlendirme Merkezi (2023). Örnek ölçek ve analiz tabloları: İngilizce konuşma becerisi değerlendirme ölçekleri (taslak). https://izmirodm.meb.gov.tr/www/ornek-olcek-ve-analiz-tablolari/icerik/48 · Council of Europe. CEFR, Table 3: Qualitative aspects of spoken language use. https://www.coe.int/en/web/common-european-framework-reference-languages/table-3-cefr-3.3-common-reference-levels-qualitative-aspects-of-spoken-language-use · Council of Europe (2020). CEFR Companion Volume, Appendix 3.

Sık sorulan sorular