# Düzeltici geri bildirim türleri: dil sınıfında hata nasıl düzeltilir?

Öğretmenin öğrenci hatasına verdiği tepki altı türe ayrılır ve en sık kullanılan tür, öğrencinin hatasını kendisinin düzeltmesine en az yol açanıdır. Altı tür ve İngilizce örnekleri, hangisinin işe yaradığı, yaşa ve hata türüne göre değişenler ve araştırmanın sınırları.

Yazar: Aslıgül Aşkın · Yayın tarihi: 2026-10-22
Sayfanın adresi: https://grammardots.com/tr/blog/duzeltici-geri-bildirim-turleri

Düzeltici geri bildirim, öğretmenin öğrencinin dil hatasına verdiği tepkidir. Araştırmalarda en çok kullanılan sınıflama, Lyster ve Ranta'nın 1997'de önerdiği altı türdür: açık düzeltme, yeniden söyleme (recast), açıklama isteme, üst dilsel geri bildirim, cevabı öğrenciden isteme (elicitation) ve hatayı tekrar etme. Öğretmenlerin en sık kullandığı tür yeniden söylemedir, ama öğrencinin hatasını kendisinin düzeltmesine en az yol açan da odur. Sınıf çalışmalarını birleştiren bir meta-analiz, öğrenciyi doğru biçimi kendisi bulmaya yönelten türlerin etkisini daha büyük buldu; yine de araştırmacılar tek bir türe bağlı kalmayı değil, türleri duruma göre karıştırmayı öneriyor.

## Altı geri bildirim türü ve birer örnek

Aşağıdaki örneklerin hepsinde öğrenci aynı hatayı yapıyor: “Yesterday I go to the cinema.” Tanımlar Lyster ve Ranta'nın makalesinden alındı; İngilizce örnekler bu yazı için yazıldı.

Altı düzeltici geri bildirim türü

| Tür | Öğretmen ne yapar? | Örnek cevap |
| --- | --- | --- |
| Açık düzeltme | Doğru biçimi verir ve söylenenin yanlış olduğunu açıkça belirtir. | “Not ‘go’. You should say ‘went’: Yesterday I went to the cinema.” |
| Yeniden söyleme (recast) | Cümlenin tamamını ya da bir kısmını hatasız biçimde yeniden söyler; hatayı adıyla anmaz. | “Oh, you went to the cinema yesterday?” |
| Açıklama isteme | Cümlenin anlaşılmadığını ya da bir yerinin yanlış olduğunu belli eder ve tekrar ister. | “Sorry?” |
| Üst dilsel geri bildirim | Doğru biçimi vermeden hatayla ilgili bir yorum, bilgi ya da soru verir. | “We need the past tense here.” |
| Cevabı öğrenciden isteme (elicitation) | Cümleyi hatanın olduğu yerde yarıda bırakır, bir soru sorar ya da cümlenin yeniden kurulmasını ister. | “Yesterday I…?” |
| Hatayı tekrar etme | Yanlış cümleyi, hatayı vurgulayan bir tonlamayla aynen tekrar eder. | “Yesterday I go?” |

Gerçek derslerde türler çoğu zaman birleşir. Lyster ve Ranta böyle durumları baskın olan türe göre sınıflandırdı: doğru biçim bir açıklamayla birlikte verildiğinde artık yeniden söyleme değil, açık düzeltme sayılır. “Yesterday I go? We need the past tense.” gibi bir cevap ise tekrar değil, üst dilsel geri bildirimdir.

## Doğruyu veren türler ve öğrenciyi düşündüren türler

Lyster ve Saito'nun 2010 tarihli derlemesi bu altı türü üç grupta toplar. Açık düzeltme ve yeniden söyleme doğru biçimi öğrenciye hazır verir. Diğer dördü, yani cevabı isteme, üst dilsel ipucu, açıklama isteme ve tekrar, “yönlendirme” (prompt) adıyla bir arada anılır: doğru biçimi vermez, öğrencinin hatasını kendisinin düzeltmesi için işaret verir. Bu ayrım önemlidir, çünkü araştırmaların çoğu yeniden söyleme ile yönlendirmeyi karşılaştırır.

## Öğretmenler en çok hangisini kullanıyor?

Lyster ve Ranta, Montreal'de derslerin Fransızca yapıldığı dört daldırma (immersion) sınıfında, dördüncü sınıf düzeyindeki öğrencilerle yapılan 18,3 saatlik dersin dökümünü inceledi. Hatalı öğrenci cümlelerinin %62'si öğretmenden bir geri bildirim aldı. Geri bildirimlerin %55'i yeniden söylemeydi; onu cevabı isteme (%14), açıklama isteme (%11), üst dilsel geri bildirim (%8), açık düzeltme (%7) ve tekrar (%5) izledi.

Sheen'in 2004 tarihli çalışması aynı sınıflamayla dört ortamı karşılaştırdı: Kanada'daki Fransızca daldırma sınıfları ve yetişkinlere yönelik İngilizce sınıfları, Yeni Zelanda'daki İngilizce sınıfları ve Kore'de İngilizcenin yabancı dil olarak öğretildiği sınıflar. Dört ortamın hepsinde en sık tür yeniden söylemeydi; oranı Kore'de %83, Yeni Zelanda'da %68, Kanada'daki iki ortamda %55'ti.

## Hangi tür öğrencinin kendi düzeltmesine yol açıyor?

Lyster ve Ranta, geri bildirimin hemen ardından öğrencinin ne yaptığına baktı ve buna “uptake” (öğrencinin tepkisi) adını verdi. Yeniden söylemelerin %69'unda öğrenci hiç tepki vermedi; konuşma kaldığı yerden sürdü. Cevabı isteme türünde ise her geri bildirimi öğrencinin bir tepkisi izledi. Açıklama isteme, üst dilsel geri bildirim ve tekrar da çoğunlukla tepki aldı (sırasıyla %88, %86 ve %78).

Asıl fark, düzeltmeyi kimin yaptığında. Yeniden söyleme ve açık düzeltme doğru biçimi verdiği için öğrenci en fazla onu tekrar edebilir. Cevabı isteme ve üst dilsel geri bildirim ise neredeyse her iki durumdan birinde öğrencinin hatasını kendisinin düzeltmesiyle sonuçlandı (%46 ve %45). Yazarlar, doğru biçimin verilmediği ve öğrenciye ipucu verildiği bu alışverişe “biçim müzakeresi” (negotiation of form) diyor. Öğretmenlerin konuşmanın akışı bozulur kaygısı da gözlemlerde doğrulanmadı: yazarlara göre hiçbir geri bildirim türü sınıftaki konuşmayı durdurmadı.

Sheen'in karşılaştırmasında ise yeniden söylemeden sonra öğrencinin tepki verme ve düzeltme oranları Kore ve Yeni Zelanda'da Kanada'dakilerden yüksekti. Sheen bunun, yeniden söylemenin kısa ve yalnız hatalı kısmı içeren biçimde yapılmasıyla ve öğrencilerin dilin biçimine dikkat etmeye alışık olmasıyla ilgili olabileceğini öne sürüyor.

## Düzeltmek öğrenmeye yardım ediyor mu?

Öğrencinin hemen tepki vermesi, yapıyı öğrendiği anlamına gelmez; Lyster ve Ranta da öğrenmeye dair yorumlarının bu yüzden spekülatif kaldığını belirtiyor. Öğrenmeye etkiyi görmek için ön test ve son test kullanan deneylere bakmak gerekir. Shaofeng Li'nin 2010 tarihli meta-analizi 33 çalışmayı birleştirdi: düzeltici geri bildirimin genel etkisi ortaydı ve zamanla korundu. Örtük geri bildirimin etkisi açık geri bildirimin etkisinden daha iyi korundu; laboratuvar çalışmalarında etki sınıf çalışmalarından büyüktü; İngilizcenin Türkiye'deki gibi yabancı dil olarak öğrenildiği ortamlarda yapılan çalışmalar, dilin günlük hayatta konuşulduğu ortamlardakilerden daha büyük etki gösterdi.

Yalnız sınıf çalışmalarını birleştiren Lyster ve Saito meta-analizi (2010; 15 çalışma, 827 öğrenci) de geri bildirimin anlamlı ve kalıcı bir etkisi olduğunu buldu. Bu analizde yönlendirmelerin etkisi yeniden söylemelerinkinden büyüktü ve genç öğrenciler geri bildirimden daha çok yararlandı. İki meta-analiz bir noktada ayrışıyor: Lyster ve Saito, yabancı dil ve ikinci dil ortamları arasında anlamlı bir fark bulmadı. Kısacası “düzeltmek işe yarar mı?” sorusunun cevabı evet; “hangi tür en iyisi?” sorusunun cevabı ise çalışmaya ve ortama göre değişiyor.

## Yaş, seviye ve hata türüne göre neler değişiyor?

Lyster ve Saito'nun aynı yıl yayımlanan sınıf araştırmaları derlemesi, türlerin etkisinin üç şeye göre değiştiğini söylüyor. Yaş: çocuklar yönlendirmelerden yeniden söylemelerden daha çok yararlanırken daha büyük öğrencilerde iki tür arasında belirgin bir fark görülmedi; yazarlar bu analizdeki örneklemin küçük olduğunu belirtiyor. Hata türü: telaffuz hatalarında yeniden söyleme kolayca fark ediliyor; gramer hatalarında ise öğrenciye aynı şeyi söylemenin başka bir yolu gibi gelebiliyor, bu yüzden gramerde yönlendirme daha yararlı olabilir. Seviye: yönlendirme, öğrenci yapıyı kullanmaya başlamışsa işe yarar; yapı öğrencinin seviyesinin üstündeyse yeniden söyleme konuşmayı ilerletmeye yardım eder.

## Sınıfta nasıl uygulanır?

Bu bulgulardan öğretmen için çıkan sonuç, bir türü tamamen bırakmak değil, türleri bilerek seçmektir. Öğrenci daha önce öğrendiği bir yapıda hata yaptığında, cevabı vermeden önce bir ipucu denenebilir: cümleyi hatanın olduğu yerde yarıda bırakmak (“Yesterday I…?”) ya da kısa bir bilgi vermek (“Past tense, please.”). Öğrenci düzeltemezse doğru biçimi öğretmen verir. Lyster ve Saito'nun aktardığı bir sınıf çalışmasında (Doughty ve Varela, 1998) öğretmen önce hatayı tekrar ediyor, öğrenci düzeltmezse doğru biçimi söylüyordu; üç oturumun ikincisi başladığında öğrenciler, öğretmen doğru biçimi söylemeden kendilerini düzeltmeye başlamıştı.

Yeni ya da seviyenin üstündeki bir yapıda ve telaffuz hatalarında kısa bir yeniden söyleme uygun olabilir; yalnız hatalı kısmı söylemek onu daha fark edilir yapar. Her hatayı düzeltmek de gerekmez: Lyster ve Ranta'nın gözlediği öğretmenler hatalı cümlelerin yaklaşık üçte ikisine geri bildirim verdi ve yazarlar bundan daha sık düzeltmenin muhtemelen istenmeyeceğini söylüyor.

## Yazılı ödevlerde geri bildirim

Yazılı düzeltme ayrı bir araştırma alanıdır. Brown ve arkadaşlarının 52 çalışmayı birleştiren meta-analizi (2023), yazılı düzeltici geri bildirimin yazıdaki dil doğruluğunu orta düzeyde ve zamanla süren bir etkiyle geliştirdiğini buldu. Doğru biçimi yazmak (doğrudan), hatayı yalnız işaretlemek (dolaylı) ve kural hatırlatmak (üst dilsel) benzer etkiler gösterdi. Kısa yazma çalışmalarına başlamak için [İngilizce yazma pratiği](https://grammardots.com/tr/blog/ingilizce-kisa-yazma-pratigi) yazısına bakabilirsin.

## Öğrenciysen

Öğretmenin “Sorry?” demesi ya da cümleni yarıda bırakıp sana bakması her zaman anlaşılmadığın anlamına gelmez; çoğu zaman cümleni kendin düzeltmen için bir fırsattır. Doğru biçimi kendin bulup cümleyi yeniden söylemek, araştırmacılara göre öğretmenin söylediğini tekrar etmekten daha etkin bir çalışmadır. Hata yapma kaygısı seni konuşmaktan alıkoyuyorsa [konuşma korkusunu azaltmanın beş adımı](https://grammardots.com/tr/blog/ingilizce-konusma-korkusunu-yenme) yazısı yardımcı olabilir.

## Araştırmanın sınırları

Lyster ve Ranta'nın verisi dört öğretmenden ve Fransızca öğrenen çocuklardan geliyor; sınıflama da bu veriye göre geliştirildi ve yazarlar başka ortamlarda doğrulanması gerektiğini belirtiyor. Öğrencinin anında düzeltip düzeltmediği ölçüldü, kalıcı öğrenme değil. Li'nin meta-analizinde laboratuvar çalışmaları sınıf çalışmalarından büyük etki gösterdi; laboratuvar bulgularını sınıfa olduğu gibi taşımamak gerekir. Yeniden söylemenin ne kadar örtük olduğu da çalışmadan çalışmaya değişiyor: tek kelimeyi vurgulayan bir yeniden söyleme, uzun bir cümlenin içine yerleştirilmiş olandan çok daha belirgin. Bu yüzden sonuçları karşılaştırırken her çalışmanın türleri nasıl tanımladığına bakmak gerekiyor.

## Kaynaklar

Lyster, R. ve Ranta, L. (1997). Corrective feedback and learner uptake: Negotiation of form in communicative classrooms. Studies in Second Language Acquisition, 19(1), 37–66. https://doi.org/10.1017/S0272263197001034 · Sheen, Y. (2004). Corrective feedback and learner uptake in communicative classrooms across instructional settings. Language Teaching Research, 8(3), 263–300. https://doi.org/10.1191/1362168804lr146oa · Li, S. (2010). The effectiveness of corrective feedback in SLA: A meta-analysis. Language Learning, 60(2), 309–365. https://doi.org/10.1111/j.1467-9922.2010.00561.x · Lyster, R. ve Saito, K. (2010). Oral feedback in classroom SLA: A meta-analysis. Studies in Second Language Acquisition, 32(2), 265–302. https://doi.org/10.1017/S0272263109990520 · Lyster, R. ve Saito, K. (2010). Interactional feedback as instructional input: A synthesis of classroom SLA research. Language, Interaction and Acquisition, 1(2), 276–297. https://doi.org/10.1075/lia.1.2.07lys · Brown, D., Liu, Q. ve Norouzian, R. (2023). Effectiveness of written corrective feedback in developing L2 accuracy: A Bayesian meta-analysis. Language Teaching Research. https://doi.org/10.1177/13621688221147374

## Sık sorulan sorular

### Recast ne demek?

Recast, öğretmenin öğrencinin hatalı cümlesini hatayı belirtmeden doğru biçimde yeniden söylemesidir; Türkçede “yeniden söyleme” ya da “yeniden biçimlendirme” denir. Öğrenci “She go to work by bus.” dediğinde öğretmenin “Oh, she goes to work by bus?” diye karşılık vermesi bir recasttir.

### Öğrencinin her hatası düzeltilmeli mi?

Araştırmalar bunu önermiyor. Lyster ve Ranta'nın gözlediği öğretmenler hatalı cümlelerin yaklaşık üçte ikisine geri bildirim verdi ve yazarlar daha sık düzeltmenin muhtemelen istenmeyeceğini söylüyor. Hangi hatanın düzeltileceği etkinliğin amacına ve öğrencinin seviyesine göre seçilir.

### En etkili geri bildirim türü hangisi?

Tek bir cevap yok. Sınıf çalışmalarında öğrenciyi doğru biçimi bulmaya yönelten türlerin etkisi yeniden söylemeden büyük çıktı; ama sonuç yaşa, seviyeye ve hata türüne göre değişiyor. Araştırmacılar türleri duruma göre karıştırmayı öneriyor.